Функционалдық сауаттылық

### Тапсырма: Ғылыми-техникалық революция және оның қазіргі өмірге әсері

#### Мәтін:

Соңғы онжылдықтарда ғылыми-техникалық революция әлемдік экономика мен қоғамды түбегейлі өзгертіп келеді. Бұл процесс ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуымен, робототехника, жасанды интеллект және биотехнологиялар сияқты салалардың жетістіктерімен ерекшеленеді. Мысалы, көптеген елдерде өндіріс пен қызмет көрсету саласында роботтар мен автоматтандырылған жүйелер кеңінен қолданыла бастады. Бұл еңбек өнімділігін арттырып, кейбір мамандықтардың жоғалуына да алып келуде. Сонымен қатар, интернеттің дамуы мен смартфондардың кең таралуы адамдардың қарым-қатынас тәсілдерін өзгертіп, жаңа ақпаратты тез әрі тиімді алуға мүмкіндік берді.

#### Диаграмма:

Төменде Қазақстандағы интернет қолданушылардың соңғы бес жылдағы өсуін бейнелейтін диаграмма берілген (сандар пайызы):

1. 2018 - 74%
2. 2019 - 78%
3. 2020 - 82%
4. 2021 - 86%
5. 2022 - 90%

#### Сұрақтар:

1. **Ғылыми-техникалық революцияның дамуы қандай негізгі бағыттарда жүзеге асып жатыр деп ойлайсыз? Мәтіннен мысал келтіріңіз.**

2. **Берілген диаграммаға сүйене отырып, Қазақстандағы интернет қолданушыларының өсу динамикасын сипаттаңыз. Бұл өсім қандай факторлармен байланысты болуы мүмкін деп ойлайсыз?**

3. **Робототехника мен автоматтандырылған жүйелердің өндіріс саласына енгізілуі қандай артықшылықтар мен қауіптер әкелуі мүмкін? Өз көзқарасыңызды негіздеп, кемінде екі артықшылық және екі қауіп атаңыз.**

4. **Смартфондар мен интернеттің кеңінен таралуы қазіргі қоғамның қарым-қатынас жасау тәсілдерін қалай өзгертті? Бұл өзгерістердің оң және теріс жақтарын атаңыз.**

5. **Өзіңіз тұратын аймақта ғылыми-техникалық революцияның әсері қандай деңгейде сезіледі? Мысалдар келтіре отырып, талдаңыз.**

Бұл тапсырма оқушыларды ғылыми-техникалық революцияның кең ауқымды әсерін түсінуге, аналитикалық ойлауға және өз ортасындағы өзгерістерді байқауға үйретуді мақсат етеді.

**Тапсырма: Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігі**

**Мәтін:**

Қазақстан өзінің табиғи ресурстарының молдығымен, экономикалық және географиялық ерекшеліктерімен Орталық Азия өңірінде маңызды рөл атқарады. Бүгінгі күні Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін түрлі салаларда инновацияларды енгізу, білім беру жүйесін жетілдіру және кәсіпкерлікті дамыту мәселелері басты назарда.

Мысалы, Қазақстанның ауыл шаруашылығы саласы үлкен әлеуетке ие. Қазіргі кезде еліміз бидай экспорттаушы мемлекеттердің қатарында тұр. Дегенмен, өнімділікті арттыру үшін жаңа технологияларды қолдану және өңдеу өнеркәсібін дамыту қажет.

Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін арттырудағы тағы бір маңызды бағыт – жаңартылатын энергия көздерін дамыту. Еліміздің климаттық жағдайлары күн және жел энергиясын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл бағыттағы инвестициялар қоршаған ортаны қорғауға және сыртқы энергетикалық тәуелділікті азайтуға септігін тигізеді.

**Диаграмма:**

Диаграммада Қазақстанның әртүрлі секторларының бәсекеге қабілеттілік деңгейі пайызбен көрсетілген:
- Ауыл шаруашылығы: 35%
- Өнеркәсіп: 40%
- Туризм: 20%
- Жаңартылатын энергия: 5%

**Сұрақтар:**

1. Қазақстанның ауыл шаруашылығы саласының бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін қандай нақты шараларды ұсынар едіңіз? Өз ұсыныстарыңызды нақты мысалдармен негіздеңіз.

2. Диаграммаға сүйене отырып, қай салада Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін арттырудың ең үлкен әлеуеті бар деп ойлайсыз? Өз таңдауыңызды негіздеңіз.

3. Жаңартылатын энергия көздерін дамыту Қазақстанның экономикалық тұрақтылығына қалай әсер етуі мүмкін? Бұл салаға инвестиция салудың қандай артықшылықтары бар?

4. Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін білім беру жүйесіндегі қай бағыттарға назар аудару қажет деп ойлайсыз? Өз ұсыныстарыңызды дәлелдеңіз.

Бұл тапсырма оқушыларды Қазақстанның экономикалық дамуындағы қазіргі жағдайды талдауға және нақты ұсыныстар жасауға ынталандырады.

**Тапсырма: Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігі**

**Мәтін:**

Қазақстан үлкен табиғи ресурстарымен, дамып келе жатқан экономикасымен және географиялық орналасуымен ерекшеленеді. Елдің бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін үкімет түрлі стратегияларды қабылдап жатыр. Мысалы, 2025 жылға дейінгі стратегиялық даму жоспары бойынша Қазақстан инновацияларды енгізу және цифрлық технологияларды дамыту арқылы экономикасын әртараптандыруды көздейді. Сонымен қатар, Қазақстан әлемдік нарыққа мұнай, газ, уран сияқты ресурстарды экспорттайды. Бірақ, еліміздің бәсекеге қабілеттілігі тек табиғи ресурстарға емес, сондай-ақ адами капиталды дамытуға да байланысты.

**Диаграмма:**

Қазақстанның 2022 жылғы экспортының негізгі бөліктерін көрсететін диаграмма (пайыздық арақатынас):
- Мұнай және газ: 60%
- Металлдар: 15%
- Ауыл шаруашылығы өнімдері: 10%
- Уран: 10%
- Басқа: 5%

**Сұрақтар мен тапсырмалар:**

1. **Талдау:** Диаграммаға қарап, Қазақстан экспортының басым бөлігін қандай тауарлар құрайтынын сипаттаңыз. Бұл ел экономикасы үшін қандай мүмкіндіктер мен тәуекелдер әкеледі деп ойлайсыз?

2. **Болжам жасау:** Егер Қазақстан тек табиғи ресурстарға тәуелділікті азайтып, технологиялық секторды дамытуға назар аударса, 2030 жылға қарай экспорт құрылымында қандай өзгерістер болуы мүмкін?

3. **Шешім қабылдау:** Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін жасалуы қажет үш негізгі қадамды атаңыз. Олардың әрқайсысының ел экономикасына ықтимал әсерін сипаттаңыз.

4. **Практикалық ұсыныс:** Қазақстанның бір саладағы (мысалы, ауыл шаруашылығы немесе IT) бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін сіз қандай инновациялық технологияларды немесе әдістерді енгізер едіңіз? Неліктен?

Бұл тапсырма оқушыларға Қазақстанның экономикалық жағдайы мен оның даму стратегияларын түсінуіне көмектеседі, сондай-ақ, оқушыларды сыни тұрғыдан ойлауға және нақты ұсыныстар жасауға ынталандырады.

### Мәтін

Әлия ауылда тұрады және оның отбасы шағын ферма ұстайды. Фермада бидай егіп, мал өсіреді. Әлияның ағасы қалада тұрады және қаладағы үлкен супермаркетте жұмыс істейді. Жақында Әлия ағасына қонаққа барды. Ол қалада азық-түлік бағаларының ауылға қарағанда біршама қымбат екенін байқады. Ағасы оған бұл жағдайдың дүние жүзілік шаруашылықтың бір бөлігі екенін түсіндірді.

Супермаркетте Әлия көптеген шетелдік өнімдерді көрді: банандар Эквадордан, шоколад Швейцариядан, киімдер Қытайдан келеді екен. Оның ойы сан-саққа кетті: "Қалайша бұл өнімдер осыншама алыс жерден осында жеткізіледі?" Ағасы оған дүниежүзілік сауда және логистика туралы айтып берді.

### Тапсырмалар

1. **Әлияның фермадағы бидайы қалалық супермаркетке қалай жетуі мүмкін екенін түсіндіріңіз. Бұл процесс қандай негізгі сатылардан тұрады?**

2. **Әлия шетелдік өнімдерді көргенде, дүние жүзілік шаруашылықтың қандай аспектілерін байқайды? Осы аспектілердің кейбірін атаңыз және олардың күнделікті өмірге әсер ету жолдарын сипаттаңыз.**

3. **Жаһандық логистикадағы қиындықтар туралы ойланыңыз. Әлияның ағасы қандай логистикалық мәселелерге тап болуы мүмкін және осы мәселелерді қалай шешуге болады?**

4. **Әлия ағасынан "жергілікті өнімдерді тұтынудың пайдасы қандай?" деп сұрады. Бұл сұраққа жауап беріңіз. Жергілікті өнімдерді пайдаланудың экологиялық және экономикалық артықшылықтарын талдаңыз.**

5. **Сіздің ойыңызша, дүние жүзілік сауда мен жергілікті өндірістің болашақтағы дамуы қалай өзгеруі мүмкін? Бұл өзгерістер қандай экономикалық және әлеуметтік әсерлерге әкелуі мүмкін?**

Осы тапсырмалар сенің дүниежүзілік шаруашылықтың құрылымын және оның біздің өмірімізге әсерін түсінуіңе көмектеседі. Ойыңызды еркін жеткізіңіз және нақты мысалдар келтіріңіз.

### Тапсырма: Экологиялық пирамида

#### Мәтін:
Біздің ауылымызда орналасқан үлкен көл бар. Көлдің айналасы жасыл орманмен қоршалған. Бұл көлде әртүрлі жануарлар мен өсімдіктер тіршілік етеді. Мұнда су өсімдіктері, ұсақ балықтар, үлкен балықтар және оларды жейтін құстар бар. Көлдің экологиялық пирамидасы мынадай қабаттардан тұрады:

1. **Өсімдіктер (фитопланктондар):** Су астында өсетін өсімдіктер күн сәулесін пайдаланып, фотосинтез арқылы қоректенеді.
2. **Балықтар (зоопланктон мен ұсақ балықтар):** Олар өсімдіктермен қоректенеді.
3. **Жыртқыш балықтар:** Олар ұсақ балықтарды жейді.
4. **Құстар:** Көлде өмір сүретін құстар жыртқыш балықтарды аулайды.

#### Сұрақтар мен тапсырмалар:

1. **Қоректік байланыстарды анықта:**
- Осы көлдің экологиялық пирамидасындағы әр қабаттың рөлін ойланып, жазып шық. Әр қабаттың бір-біріне қандай әсері бар екенін сипатта.

2. **Пирамиданың тұрақтылығы:**
- Егер көлдегі барлық жыртқыш балықтар жоғалып кетсе, экологиялық пирамида қалай өзгеруі мүмкін? Ойыңды дәлелде.

3. **Адамның әсері:**
- Егер адамдар көл маңында көп балық ауласа, бұл экологиялық пирамиданың құрылымына қалай әсер етеді деп ойлайсың? Өз пікіріңді келтір.

4. **Табиғат қорғау:**
- Көлдегі экологиялық тепе-теңдікті сақтау үшін қандай шаралар қолдану қажет деп есептейсің? Екі нақты ұсыныс жаса.

Осы тапсырмаларды орындау арқылы сен экологиядағы қоректік тізбек пен пирамида құрылымын тереңірек түсінесің және табиғатты қорғау шаралары туралы ойланасың.

### Тапсырма: Елді мекендердің функционалды зоналары

#### Мәтін

Айдана мен оның отбасы ауылдан қалаға көшіп келді. Жаңа қалада оларды көптеген жаңалықтар күтіп тұрды. Айдана жаңа үйінің жанында саябақ, мектеп, аурухана және супермаркет бар екенін байқады. Бірнеше күн өткен соң, Айдана қаланың әртүрлі аймақтарында орналасқан әртүрлі мекемелерді зерттей бастады. Ол қаланың орталығында ірі сауда орталықтары мен кеңселердің орналасқанын, ал қала шетінде көбінесе өндіріс орындары мен қоймалар бар екенін байқады. Айдана осы функционалды зоналардың әрқайсысының қала өміріндегі рөлін түсінгісі келді.

#### Сұрақтар

1. **Функционалды Зоналар**: Айдананың байқағаны бойынша, қалада қандай функционалды зоналар бар? Әрқайсысының негізгі қызметін сипаттап беріңіз.

2. **Қала Жоспарлау**: Қаладағы әртүрлі функционалды зоналардың орналасуының қала тұрғындарының өміріне әсері қандай деп ойлайсыз? Мысал келтіріңіз.

3. **Қаланың Даму Бағыты**: Егер сіз қала әкімшілігінің құрамында болсаңыз, жаңа тұрғын аймақ салу үшін қай функционалды зонаны жақын орналастырар едіңіз? Неліктен?

4. **Инфрақұрылым Мәселелері**: Айдана тұратын ауданда жаңа мектеп салу жоспарлануда. Бұл шешімнің оң және теріс әсерлері қандай болуы мүмкін?

5. **Экологиялық Талқылау**: Қаланың әртүрлі зоналары қала экологиясына қалай әсер етеді? Айдана осы мәселеде қалайша экологиялық жауапкершілік таныта алады?

Айдана мен оның отбасының көшуі арқылы қаладағы функционалды зоналар туралы өзіңізді жаңа көзқараспен қарауға шақырамыз. Осы сұрақтарға жауап беріп, әртүрлі зоналардың қала өміріндегі маңыздылығын түсініп көріңіз.

### Тапсырма: Ресурстарды игеруге байланысты мәселелер

**Мәтін:**

Ауылдың жанында орналасқан "Берекелі" деп аталатын шағын өзен бар. Жақында ауыл тұрғындары осы өзеннің су деңгейінің төмендеп кеткенін және балықтардың азайғанын байқады. Бұл жағдай ауыл халқының күнделікті су қажеттілігіне және балық аулау кәсібіне кері әсерін тигізіп отыр. Осыған қоса, өзен жағасында демалуға келетін адамдардың саны да азайды.

Ауыл тұрғындары бұл мәселеге алаңдап, жергілікті әкімшілікке хабарласты. Әкімдік бұл жағдайды тексеру үшін мамандарды шақырды. Зерттеу барысында мамандар өзенге жақын жерде орналасқан өнеркәсіптік зауыттың су ресурстарын шамадан тыс пайдаланатынын анықтады. Бұл зауыт ауылға қажетті өнімдерді шығарады, бірақ су алуды азайтпаса, өзеннің экологиялық жағдайы нашарлай бермек.

**Сұрақтар мен тапсырмалар:**

1. **Талдау тапсырмасы:**
- Өзен суының азаюы мен балықтардың азаюына қандай факторлар әсер етті деп ойлайсың? Мәтіннен екі себепті ата.

2. **Шешім қабылдау тапсырмасы:**
- Егер сен ауыл тұрғыны болсаң, бұл мәселені шешу үшін қандай ұсыныстар ұсынар едің? Екі ұсыныс жаз.

3. **Салыстыру тапсырмасы:**
- Ауыл тұрғындарының және зауыттың өзен суын пайдаланудағы қажеттіліктерін салыстыр. Қайсысы маңыздырақ деп ойлайсың және неге?

4. **Шығармашылық тапсырмасы:**
- Өзінің суретін салып көр. Суретте өзеннің қазіргі жағдайын және сенің ұсыныстарыңды жүзеге асырғаннан кейінгі жағдайын бейнеле.

5. **Зерттеу тапсырмасы:**
- Басқа елдерде немесе аймақтарда су ресурстарын тиімді басқару әдістері туралы ақпарат ізде. Сенің ауылында қолдануға болатын бір әдісті сипатта.

### Табиғи Ресурстар және Оларды Тиімді Пайдалану

**Мәтін:**

Күнделікті өмірде біз табиғи ресурстарды жиі қолданамыз, бірақ олардың шектеулі екенін түсіну маңызды. Қазақстан - минералды ресурстарға бай елдердің бірі. Бұл ресурстардың қатарында мұнай, табиғи газ, көмір, металдар және басқа да қазба байлықтары бар. Тағы бір ескеретін жайт - су ресурстары. Су - барлық тіршілік үшін маңызды. Алайда, суды үнемді пайдалану қажеттілігі күннен күнге артып келеді. Егер біз табиғи ресурстарды дұрыс пайдаланбасақ, болашақ ұрпаққа қиындық тууы мүмкін.

**Диаграмма:**

| Табиғи ресурс түрі | Қазақстандағы қоры (шартты өлшем бірлігінде) |
|--------------------|---------------------------------------------|
| Мұнай | 100 |
| Табиғи газ | 80 |
| Көмір | 150 |
| Металдар | 70 |
| Су | 200 |

**Тапсырмалар:**

1. **Талдау тапсырмасы:** Диаграммадағы деректерге қарап, Қазақстандағы ең мол және ең аз табиғи ресурс қандай екенін анықтаңыз. Бұл ресурстардың қорын тиімді пайдалану үшін қандай шаралар қабылдау қажет деп ойлайсыз?

2. **Салыстыру тапсырмасы:** Мұнай мен су ресурстарының қолданылуы арасында қандай айырмашылықтар бар? Екі ресурсты да тиімді пайдалану жолдарын талқылаңыз.

3. **Сценарий тапсырмасы:** Сіз ауыл мектебінің 7-сынып оқушысысыз. Сіздің сыныбыңызда су ресурстарын үнемдеу туралы жоба жүргізу жоспарлануда. Қандай ұсыныстар жасар едіңіз?

4. **Шығармашылық тапсырма:** Табиғи ресурстардың болашағын қамтамасыз ету үшін жаңа технологиялар қандай рөл атқарады деп ойлайсыз? Осы технологиялардың бірін сипаттаңыз.

5. **Пікірталас тапсырмасы:** Топпен жұмыс істеп, табиғи ресурстарды дұрыс пайдаланбаудың салдары қандай болатынын талқылаңыз. Сіз қандай шешімдер ұсына аласыз?

6. **Практикалық тапсырма:** Сіздің отбасыңызда ай сайын қанша литр су пайдаланылады? Осы ресурсты үнемдеу бойынша қандай қадамдар жасауға болады?

7. **Деректермен жұмыс:** Мұнай қорының сарқылуы туралы ақпарат жинап, оның экономикалық әсерін зерттеңіз. Нәтижелеріңізді сыныпта бөлісіңіз.

8. **Мәселе шешу тапсырмасы:** Егер сіз қала басшысы болсаңыз, табиғи газды үнемді пайдалану үшін қандай саясаттарды енгізер едіңіз?

9. **Жоба тапсырмасы:** Металдар ресурстарының қорын ұзақ мерзімді перспективада сақтау үшін қоғамда қандай өзгерістер қажет?

10. **Өзіндік рефлексия:** Табиғи ресурстарды пайдалану тұрғысынан өзіңіздің күнделікті тіршілігіңізді қайта қарастырыңыз. Қандай өзгерістер енгізгіңіз келеді және неліктен?

**Тапсырма: Ғылыми-техникалық революция және оның қоғамға әсері**

**Мәтін:**

Ержан 9-сынып оқушысы. Ол ғылыми-техникалық революцияның адам өміріне қалай әсер еткенін зерттегісі келеді. Сабақ барысында Ержан мынадай ақпараттармен танысты:

20 ғасырдың ортасында басталған ғылыми-техникалық революция әлемді түбегейлі өзгертті. Бұл периодта көптеген жаңа технологиялар пайда болды: компьютерлер, интернет, биотехнологиялар, гендік инженерия және ғарышты игеру. Бұл жаңалықтар адамдардың жұмыс істеу тәсілдерін, қарым-қатынасын және білім алуын түбегейлі өзгертті. Интернеттің пайда болуы ақпарат алу мүмкіндігін шексіз етеді, ал смартфондар ақпаратқа қолжетімділікті одан әрі жеңілдетті.

Мысалы, Ержанның атасы кезінде ауыл шаруашылығында тек қол еңбегімен айналысқан болса, қазір ауыл шаруашылығы саласында дрондар мен роботтар қолданылады. Бұл еңбек өнімділігін арттырып, адамдардың өмір сапасын жақсартты. Сонымен қатар, денсаулық сақтау саласында да үлкен өзгерістер болды: жаңа дәрі-дәрмектер, медициналық құрылғылар және телемедицина арқылы ауруларды емдеу және алдын алу мүмкін болды.

**Тапсырмалар:**

1. **Ғылыми-техникалық революцияның қоғамға әсері:** Ержанның атасы мен қазіргі замандағы ауыл шаруашылығы жұмысын салыстырыңыз. Қандай өзгерістерді байқадыңыз және бұл өзгерістердің тиімді жақтарын талдаңыз.

2. **Ақпараттық технологиялар:** Интернет пен смартфондардың білім алу процесіне әсері қандай? Ержанның мектептегі білім алуында бұл технологиялар қандай рөл атқаруы мүмкін?

3. **Денсаулық сақтау:** Ғылыми-техникалық революцияның денсаулық сақтау саласына тигізген үш оң әсерін атаңыз. Бұл өзгерістердің адамдардың өмір сүру ұзақтығына қалай әсер ететінін болжаңыз.

4. **Болашақ болжамы:** Ғылыми-техникалық жетістіктердің болашақтағы мүмкін әсері туралы ойланып көріңіз. Ержанның немерелері қандай жаңа технологиялармен өмір сүруі мүмкін және бұл олардың өмірін қалай өзгертеді деп ойлайсыз?

5. **Критикалық ойлау:** Ғылыми-техникалық революцияның қоғамға тигізетін теріс әсерлері бар ма? Егер бар болса, солардың біреуін сипаттап, оны қалай азайтуға болатынын ұсыныңыз.

**Тапсырма: Дүниежүзі елдерін географиялық аудандастыру**

**Жағдай:**

Сіз Саяхат және туризм агенттігінде жұмыс істейсіз. Сізден Дүниежүзі елдерін аймақтарға аудандастыру бойынша жаңа жобаны ұсыну сұралды. Бұл жоба туризм индустриясында нақты жоспарлау және маркетингтік стратегиялар жасауға көмектеседі. Сізге, осылайша, әртүрлі өңірлерді олардың географиялық, мәдени және экономикалық ерекшеліктеріне қарай бөлуді тапсырады.

**Мәтін:**

Төмендегі кестеде әлемнің әр түрлі аймақтарына жататын бірнеше елдер берілген. Жобаңыздың бірінші бөлігі ретінде осы елдерді дұрыс аудандастыру қажет.

| Елдер тізімі | Негізгі сипаттамалары |
|----------------------|-------------------------------------------|
| Франция | Еуропа, дамыған экономика, бай мәдени мұра|
| Бразилия | Оңтүстік Америка, тропикалық ормандар |
| Оңтүстік Африка | Африка, көптүрлі этникалық құрам |
| Жапония | Азия, технологиялық инновация |
| Австралия | Океания, ерекше жануарлар әлемі |
| Үндістан | Азия, халық саны көп |
| Мысыр | Африка, ежелгі өркениеттер |
| Канада | Солтүстік Америка, көпұлтты қоғам |
| Сауд Арабиясы | Таяу Шығыс, мұнай байлығы |
| Аргентина | Оңтүстік Америка, ірі ауыл шаруашылығы |

**Тапсырмалар:**

1. **Елдерді аудандастыру:** Төмендегі аймақтарды пайдаланып, әр елді тиісті аймаққа жазыңыз: Еуропа, Оңтүстік Америка, Африка, Азия, Солтүстік Америка, Океания, Таяу Шығыс. Әрбір елдің аймаққа жататындығын түсіндіріңіз.

2. **Мәдени және экономикалық ерекшеліктер:** Әрбір аймақтың екі елін таңдап, олардың мәдени және экономикалық ерекшеліктерін сипаттаңыз. Бұл ақпаратты туризмді дамыту үшін қалай пайдалану керектігін ойластырыңыз.

3. **Туристік маршрут:** Әр аймақ үшін бір туристік маршрут құрастырыңыз. Онда қандай көрікті жерлерді қосатындығыңызды және туристерге қандай ерекше тәжірибелер ұсынатындығыңызды сипаттаңыз.

4. **Бағалау:** Жобаның соңында, қай аймақтың туристік потенциалы жоғары деп ойлайтыныңызды және неге солай деп есептейтініңізді талқылаңыз. Өз пікіріңізді нақты деректермен және логикалық дәлелдемелермен қолдаңыз.

Бұл тапсырма сіздің географиялық және мәдени білімдеріңізді қолдана отырып, туризм саласында нақты шешімдер қабылдау қабілетіңізді дамытуға бағытталған.

**Тапсырма 1:**

Сенің досың қала сыртындағы үйіне көшіп барды. Оның жаңа үйінің жанында кішкене көл бар. Көлдің айналасында әртүрлі өсімдіктер мен жануарлар мекендейді. Ол сенен көмек сұрады: осы табиғи байлықты қалай қорғауға болатынын білгісі келеді.

1. Көлдің экожүйесін сақтау үшін қандай шаралар қолдануға болады?
2. Көлдің жан-жағынан қандай өсімдіктерді кездестіруге болады және олардың экожүйедегі маңызы қандай?

**Тапсырма 2:**

Айналада құстардың азайып кеткенін байқадың. Жергілікті экологиялық клуб сенен осы мәселені зерттеуге көмектесуін сұрады.

1. Құстардың азаюына қандай факторлар әсер етуі мүмкін?
2. Құстардың санын қалпына келтіру үшін қандай шаралар қолдануға болады?

**Тапсырма 3:**

Қаладағы саябақтардың бірінде ағаштар қурап жатыр. Бұл жағдай халықты алаңдатып отыр. Сен бұл мәселені зерттеуге кірістің.

1. Ағаштардың қурауына қандай себептер болуы мүмкін?
2. Бұл мәселені шешу үшін қандай қадамдар жасау қажет?

**Тапсырма 4:**

Сенің ауылыңның жанында ескі карьер бар. Ол жер қазір табиғи саябаққа айналдырылмақшы.

1. Бұл жерге қандай өсімдіктерді отырғызу керек деп ойлайсың және неге?
2. Табиғи саябаққа айналдырудың қандай артықшылықтары болуы мүмкін?

**Тапсырма 5:**

Сенің мектебің қалада орналасқан және айналада жасыл аймақтар аз. Мектеп ұжымы мектеп ауласында шағын бақ жасауға шешім қабылдады.

1. Бұл баққа қандай өсімдіктерді таңдар едің және неге?
2. Мектеп ауласында бақ жүргізу қандай пайда әкелуі мүмкін?

**Тапсырма 6:**

Ауылда үлкен өзен бар. Бірақ соңғы уақытта су деңгейі төмендеп барады.

1. Өзеннің су деңгейінің төмендеуінің себебі не болуы мүмкін?
2. Өзенді қалпына келтіру үшін қандай шаралар қабылдау қажет?

**Тапсырма 7:**

Бір күні сен жергілікті орманда серуендеп жүріп, көптеген пластик қалдықтарды көрдің.

1. Орманды қалдықтардан тазарту үшін не істеуге болады?
2. Орманға пластиктің зияны қандай?

**Тапсырма 8:**

Сенің сыныптастарыңмен бірге ауылдағы құм төбелеріне бардыңдар. Онда өсімдіктер аз және жел топырақты үнемі ұшырып әкетеді.

1. Құм төбелеріндегі топырақты сақтап қалу үшін қандай шаралар ұсынар едің?
2. Бұл аумақта қандай өсімдіктерді отырғызуға болады және олардың пайдасы қандай?

**Тапсырма 9:**

Сенің аулаңда кішкентай бақ бар. Онда қоңыздар өте көп.

1. Қоңыздардың көп болуының себебі неде болуы мүмкін?
2. Қоңыздардың санын азайту үшін қандай табиғи әдістерді қолдануға болады?

**Тапсырма 10:**

Жергілікті мұражайда "Тірі табиғат" көрмесі ашылды. Сен көрмеге барып, әртүрлі жануарлар мен өсімдіктер туралы көп мәлімет алдым.

1. Сен үшін ең қызықты болған қандай жануар немесе өсімдік болды және неге?
2. Осы көрмені көргеннен кейін сенің табиғатқа деген көзқарасың қалай өзгерді?

### Тапсырма: Табиғаттағы Әртүрлілік

#### Мәтін:
Сендер ауылда тұратын Әлия есімді қыз туралы тыңдағалы отырсыңдар. Әлияның үйінің жанында үлкен және әдемі бақ бар. Әлия бос уақытын көбінесе осы бақта өткізеді. Бір күні ол бақ ішінде серуендеп жүргенде, бірден бірнеше түрлі тірі және өлі табиғат нысандарын байқайды. Оның назарын ерекше еткен нысандар қатарынан ағаштар, құстардың ұясы, жерде жатқан тас, қураған жапырақтар, және айнадай жарқыраған су айдыны бар.

Әлия осы нысандарды көргенде ойланып қалды: Табиғаттағы тірі және өлі нысандардың айырмашылығы неде екен? Ол сұраққа жауап табу үшін, әрбір нысанды мұқият зерттеуге кірісті.

#### Сұрақтар мен тапсырмалар:

1. **Тірі және өлі табиғат нысандарын ажырату:**
- Әлияның бақтан көрген нысандарын екі топқа бөліп көрсет. Олар тірі ме, әлде өлі ме?
- Мысалы, ағаш тірі нысанға жатады, өйткені ол өседі және дамиды. Ал тас ше?

2. **Тірі табиғаттың ерекшеліктері:**
- Тірі нысандардың қандай қасиеттері оларды өлі нысандардан ажыратады? Әлияға тірі нысандардың өсу, тыныс алу, көбею сияқты қасиеттері арқылы түсіндіру қажет.

3. **Табиғи циклдер:**
- Қураған жапырақтардың өлі табиғатқа жататынын білеміз. Олардың табиғаттағы ролі қандай деп ойлайсың? Қураған жапырақтардың шіріп, топыраққа айналу процесін сипатта.

4. **Табиғатты қорғау маңыздылығы:**
- Егер Әлия бақтағы тірі және өлі нысандардың барлығын жойып жіберсе, бұл табиғатқа қалай әсер етер еді? Өз ойыңды жаз.

5. **Кішігірім зерттеу:**
- Үйіңнің айналасындағы немесе мектеп ауласындағы тірі және өлі табиғат нысандарын бақылай отырып, өзің көрген нәрселердің тізімін жаса. Әрбір нысанның табиғаттағы маңыздылығын ойластырып, сыныпта бөліс.

Бұл тапсырмалар арқылы сендер табиғаттағы тірі және өлі нысандардың ерекшеліктерін біліп, олардың табиғаттағы ролін түсінесіңдер. Табиғатты қорғаудың маңыздылығын бірлесіп талқылап, өз айналаңдағы табиғатқа жауапкершілікпен қарауды үйренесіңдер.

**Тапсырма: Минералды ресурстардың әлемдік қорлары және өндіруі**

Сіз және сіздің сыныптастарыңыз "Жас зерттеушілер" ғылыми жобасы аясында минералды ресурстардың әлемдегі өндірісін зерттеуді қолға алдыңыздар. Сіздің мақсатыңыз - минералды ресурстардың әлемдегі ең көп өндірілетін орындарын анықтап, олардың экономикалық және экологиялық әсерлерін түсіну. Зерттеу үшін сіздерге келесі мәліметтер мен тапсырмалар ұсынылады.

**Мәтін:**

Соңғы жылдардағы статистика бойынша, минералды ресурстардың әлемдік өндірісінде бірнеше елдер көш бастап тұр. Әсіресе, көмір, темір кені, алюминий және мыс сияқты минералдардың өндірісі басты назарда. Мысалға, Қытай әлемде көмір өндіру бойынша бірінші орында тұр, ал Австралия темір кені өндіруде көшбасшы. Чили мыс өндірісінде алда, ал Ресей алюминий өндірісінде үлкен орын алуда. Бұл минералдар әлемдік экономикада маңызды рөл ойнайды, өйткені олар құрылыс, транспорт және технология салаларында кеңінен қолданылады.

**Диаграмма:**

Сізге төменде көрсетілген минералдар бойынша әлемдік өндіріс диаграммасы ұсынылады (диаграмманы көз алдыңызға елестетіңіз):

1. Көмір өндіру: Қытай (46%), АҚШ (9%), Үндістан (8%)
2. Темір кені: Австралия (37%), Бразилия (17%), Қытай (15%)
3. Мыс: Чили (28%), Перу (12%), Қытай (8%)
4. Алюминий: Ресей (15%), Қытай (55%), Канада (8%)

**Сұрақтар мен тапсырмалар:**

1. **Сұрақ:** Диаграммада көрсетілген мәліметтерге сүйене отырып, минералды ресурстардың өндірісі бойынша қандай елдердің көшбасшы екенін атаңыз және олардың әлемдік экономикадағы ықпалын түсіндіріңіз.

2. **Тапсырма:** Сіздің тобыңызға бір минералды ресурс таңдап алу қажет. Таңдалған ресурс бойынша осы елдердің экологиялық мәселелеріне байланысты қысқаша баяндама дайындаңыз. Мысалы, көмір өндірісі климатқа қалай әсер етеді?

3. **Сұрақ:** Чили мыс өндірісінде көшбасшы ел болып табылады. Осы елдің мыс экспортының мемлекеттің экономикасына әсерін сипаттаңыз.

4. **Тапсырма:** Қалай ойлайсыз, минералды ресурстардың өндірісінде көшбасшы елдер өз қорларын сақтап, ұзақ мерзімді пайдалану үшін қандай шаралар қабылдауы қажет?

Бұл тапсырма арқылы сіздер минералды ресурстардың тек өндірісін ғана емес, сонымен қатар олардың экономика мен қоршаған ортаға әсерін де зерттей аласыздар. Әлемдік экономикада минералды ресурстардың рөлі қандай екенін және олардың ұтымды пайдалану жолдарын тереңірек түсінесіздер.

**Тапсырма: Минералдық ресурстар және олардың қолданылуы**

**Жағдай:**

Сендер ата-аналарыңмен бірге экологиялық таза қалада тұрасыңдар. Соңғы уақытта қалада жаңа жобалар жүзеге асырылып жатыр, олардың ішінде күн энергиясын қолдану арқылы электр қуатын өндіру, электр көліктерін көбейту және қайта өңделетін материалдарды пайдалану арқылы құрылыстар жүргізу бар. Осындай жобалар үшін қажетті минералдық ресурстарды тиімді пайдалану маңызды.

**Мәтін:**

Мына кестеде кейбір маңызды минералдық ресурстар мен олардың қолданылу салалары көрсетілген:

| Минералдық ресурс | Қолданылу салалары |
|--------------------|------------------------------------------|
| Темір кені | Құрылыс, машина жасау, тұрмыстық техника |
| Мыс | Электр сымдары, электроника |
| Литий | Батареялар, электр көліктері |
| Кремний | Күн панельдері, электроника |
| Алюминий | Құрылыс, көлік, орау материалдары |

**Тапсырмалар:**

1. **Минералдардың таңдалуы:**
- Сендерге күн энергиясын қолдану арқылы жұмыс істейтін жаңа мектеп салу қажет. Құрылыс барысында қандай минералдық ресурстарды таңдар едіңдер және неге? (2-3 минералды таңдап, себебін түсіндіріңдер).

2. **Электр көліктері:**
- Қаладағы көліктердің көпшілігін электр көліктеріне ауыстыру жоспарланып отыр. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін қай минералдық ресурстар аса маңызды және бұл ресурстардың қолданылуы қалай жүзеге асырылады?

3. **Экологиялық әсер:**
- Минералдық ресурстарды өндіру және пайдалану қоршаған ортаға әсер етеді. Бұл әсерді азайту үшін қандай шаралар қолдануға болады? Екі нақты ұсыныс беріңіздер.

4. **Қайта өңдеу:**
- Тұрмыстық техниканы өндіруде темір кенін жиі қолданады. Пайдаланылған тұрмыстық техникаларды қайта өңдеудің қандай пайдасы бар деп ойлайсыңдар? Екі пайдалы жағын атап көрсетіңдер.

Әр тапсырмада өз көзқарастарыңды дәлелдей отырып, түсінікті және логикалық жауап берулерің керек. Жауаптарыңды сыныпта талқылауға даярлаңдар.

### Тапсырма: Әлемнің Тілдік Әулеттері

**Мәтін:**

Аружан мен Данияр жазғы демалыста саяхатқа шығуды жоспарлап жүр. Екеуі әлемнің әртүрлі елдеріне барып, сол елдердің мәдениетімен, тілдерімен танысқысы келеді. Саяхатқа дайындық барысында олар әр елде қандай тілдерде сөйлейтінін және сол тілдердің қандай тілдік әулеттерге жататынын анықтауды шешті.

Аружан интернеттен әлемде кең таралған тілдік әулеттер мен топтарға қатысты ақпарат тапты. Мысалы, индоевропалық тілдер әулеті әлемдегі ең көп таралғандардың бірі болып табылады және оның ішінде ағылшын, испан, орыс және басқа да тілдер бар. Ал, мысалы, қытай-тибет тілдер әулетіне қытай тілі жатады.

**Диаграмма:**

Диаграммада кейбір тілдік әулеттердің әлемде қанша пайыз сөйлеушілері бар екендігі көрсетілген:

- Индуевропалық тілдер: 45%
- Сино-тибет тілдер: 21%
- Нигер-конго тілдер: 6%
- Афразия тілдер: 6%
- Дравид тілдер: 4%
- Басқа тілдік әулеттер: 18%

**Сұрақтар:**

1. **Талдау сұрағы:** Аружан мен Данияр қай елдерді саяхаттаған кезде индоевропалық тілдер әулетіне жататын тілде сөйлейтін адамдарды кездестіруі мүмкін? Мысал келтіріңіз.

2. **Салыстыру сұрағы:** Сино-тибет тілдер әулетінде ең көп таралған тіл қайсысы? Бұл тілдегі сөйлеушілер санының көп болуы неліктен маңызды деп ойлайсыз?

3. **Шығармашылық сұрағы:** Егер сіз Аружан мен Даниярдың орнына болсаңыз, қай тілдік әулетке жататын тілде сөйлеушілермен танысуды қалар едіңіз? Өз таңдауыңызды түсіндіріп беріңіз.

4. **Практикалық сұрақ:** Егер Аружан мен Данияр Африкаға саяхаттай қалса, Нигер-конго тілдер тобында сөйлейтін адамдарды қай жерлерде кездестіруі мүмкін?

5. **Қорытынды сұрағы:** Тілдік әулеттердің әртүрлі болуы әлемдік мәдениет пен қарым-қатынастың дамуына қалай әсер етеді деп ойлайсыз? Өз көзқарасыңызды дәлелдеңіз.

### Тапсырма: Әлем тілдерінің әртүрлілігі

#### Мәтін:
Сіз халықаралық саяхаттармен айналысатын туристік агенттікте жұмыс істейсіз. Сіздің басты міндетіңіз – әртүрлі елдерге саяхаттайтын туристерге сол елдердің мәдениеті мен тілдері туралы ақпарат беру. Соңғы кездері туристер арасында тілдік әртүрлілікке қызығушылық артты, себебі олар барған елдерінде негізгі тілдермен қатар жергілікті тілдерді де түсініп, солармен сөйлескісі келеді.

Мысалы, Үндістанға баруды жоспарлаған туристер үшін сізге үнді-арий тілдік әулетінің басты тілдерінің тізімін және олардың таралу аймақтарын көрсету керек. Басқа туристер үшін Африка елдерінде сөйлейтін негізгі тілдік топтарды түсіндіру қажет.

#### Диаграмма:
1. Үнді-арий тілдері: хинди, бенгали, пенджаби, гуджарати, маратхи.
2. Африка тілдері: банту тілдері (суахили), нило-сахара тілдері, койсан тілдері.

#### Сұрақтар:
1. Үндістанға баратын туристер үшін үнді-арий тілдік әулетінің қай тілдері маңызды және олар қай аймақтарда таралған?
2. Африкаға саяхаттайтын туристер үшін жергілікті халықпен қарым-қатынас жасау үшін қандай негізгі тілдерді үйрену қажет? Бұл тілдер Африка құрлығының қай бөлігінде кеңінен қолданылады?
3. Сіздің ойыңызша, туристер үшін барған елдің тілін (немесе бірнеше сөз тіркесін) үйренудің қандай артықшылықтары бар?
4. Әртүрлі тілдік әулеттер мен топтардың бар болуы сол аймақтардың мәдениетіне қалай әсер етеді деп ойлайсыз?

#### Оқушының ойлауын дамыту үшін:
- Берілген диаграмма мен мәтін негізінде нақты деректерді анықтау және оларды қолдану.
- Әртүрлі тілдер мен мәдениеттердің бір-біріне әсерін түсіну.
- Туристердің қажеттіліктерін анықтап, оларға пайдалы ақпарат ұсыну туралы ойлану.

**Тапсырма: Су көздерін қорғау**

**Мәтін:**

Сәуле мен оның отбасы ауылда тұрады. Олардың ауылы әдемі табиғат аясында орналасқан, бірақ соңғы уақытта ауыл маңындағы өзен суы ластанып барады. Ауыл тұрғындары осы өзеннен үй шаруашылығына және егін суаруға су алады. Тұрғындар су көздерін қорғау мақсатында шара қолдануды шешті. Олар өзен маңында тазалық күндерін өткізуді жоспарлап отыр, сонымен қатар химиялық қалдықтарды тастамай, экологиялық таза өнімдерді қолдануға көшу туралы талқылауда.

**Диаграмма:**

Ауылдың алдыңғы жылы және ағымдағы жылдағы өзен суының ластану деңгейі (пайызбен):

- **Өткен жыл:** 10%
- **Ағымдағы жыл:** 25%

**Сұрақтар мен тапсырмалар:**

1. Ауыл тұрғындарының өзен суын қорғау мақсатындағы іс-шаралардың тиімділігін қалай арттыруға болады? Өз ұсыныстарыңызды жазыңыз.

2. Диаграмма негізінде өзен суының ластану деңгейінің өзгерісін түсіндіріңіз. Ластану деңгейінің артуына қандай факторлар себеп болуы мүмкін деп ойлайсыз?

3. Судың ластануының ауыл тұрғындарының денсаулығына және шаруашылығына тигізетін әсерін сипаттаңыз.

4. Сәуленің отбасы өзен суын қорғау үшін қандай шаралар қолдануы мүмкін? Осы шаралардың әсері қандай болатынын түсіндіріңіз.

5. Ауыл тұрғындарына су көздерін қорғауға көмектесетін тағы қандай экологиялық шараларды енгізуге болады? Бұл шаралардың әсері қандай болуы мүмкін екенін талқылаңыз.

Осы тапсырманың көмегімен оқушылар гидросфераның маңыздылығын және оны қорғау қажеттілігін түсінеді, сондай-ақ олардың сыни ойлау дағдылары дамиды.

### Тапсырма: Мұхит суының қозғалыстары

**Мәтін:**

Айша және оның отбасы жазғы демалыста теңіз жағалауына саяхатқа шықты. Жағалауда жүргенде Айша су деңгейінің күн сайын өзгеріп отыратынын байқады. Бір күні таңертең су жағаға жақын болса, кешке қарай ол алыстап кетеді. Айша осы құбылыстың себебін білгісі келіп, анасы Айгүлге жүгінді. Айгүл оған бұл құбылыстың мұхит суының қозғалысына байланысты екенін және оны толқын, ағыс, толысу мен қайту сияқты су қозғалыстарының әсері бар екенін түсіндірді. Айгүл Айшаға әлемдегі мұхиттық ағыстардың бағыттары мен олардың климатына әсері туралы қосымша ақпарат берді.

**Диаграмма:**

1. Жер шарының картасында мұхиттардың негізгі ағыстары көрсетілген.
2. Толысу мен қайту құбылысының уақыт бойынша өзгеруі бейнеленген график.

**Сұрақтар:**

1. Айша мен анасы байқаған су деңгейінің өзгеруі қандай табиғи құбылысқа жатады? Бұл құбылыстың Жердегі тіршілікке қандай әсері бар деп ойлайсың?

2. Диаграммада көрсетілген мұхиттық ағыстардың бағытына қарай отырып, олардың қандай климаттық аймақтарға әсер ететінін анықта. Өз таңдауыңды түсіндір.

3. Толысу мен қайту кезіндегі су деңгейінің өзгерісі жағадағы тіршілік иелеріне қандай әсер етуі мүмкін? Осы өзгерістерді өз деңгейіңде қалай бақылай алатыныңды сипатта.

4. Егер сен Айша сияқты жағалауға барсаң, су деңгейінің өзгерісін қалай өлшеп, бақылар едің? Бұл өлшеулерден қандай мәліметтер алуға болады?

**Тапсырма:**

Айшаға мұхит суының қозғалыстары туралы қысқаша эссе жазуға көмектес. Эсседе толысу, қайту, толқын және ағыстардың табиғатын сипаттап, олардың табиғи орта мен адам өміріне әсерін түсіндір. Эссе жазуда нақты мысалдар мен диаграммадағы мәліметтерді қолданып, толық әрі түсінікті етіп жеткіз.

**Тапсырма: Мұхиттағы судың қозғалысы және оның әсері**

**Мәтін:**

Айнұр жазғы демалысында отбасымен бірге теңіз жағалауына демалуға барды. Олардың барған жері танымал серфинг алаңы болатын. Айнұр теңіз толқындарының үздіксіз жағаға соғылып, қайтадан тартылып жатқанын байқады. Оның ағасы серфингпен айналысуға қызығушылық танытты, өйткені толқындар оған теңіз үстінде сырғанауды ұнатты. Айнұр толқындардың қалай және неге пайда болатынын, мұхиттағы судың басқа да қозғалыстарын және олардың табиғатқа, адам өміріне қалай әсер ететінін білгісі келді.

**Диаграмма:**

(Диаграммада мұхиттағы судың негізгі қозғалыстары көрсетілген: толқындар, ағыстар, тасқындар және теңіз деңгейінің көтерілуі мен түсуі.)

**Сұрақтар мен тапсырмалар:**

1. **Толқындардың пайда болуы:**
- Толқындардың негізгі себептерін түсіндіріңіз. Жағалауда серфингпен айналысуға қандай табиғи құбылыстар әсер етуі мүмкін?

2. **Мұхит ағыстары:**
- Диаграмманы пайдалана отырып, мұхит ағыстарының қозғалысын сипаттаңыз. Айнұрдың отбасы тұрған жағалауға қандай ағыстар әсер етуі мүмкін және олар қандай климаттық жағдайларға әкеледі?

3. **Теңіз деңгейінің өзгеруі:**
- Теңіз деңгейінің көтерілуі мен түсуі жағалауда қандай әсерлерге әкелуі мүмкін? Бұл өзгерістер адамдардың өміріне қалай әсер етеді?

4. **Экологиялық әсері:**
- Мұхит суының қозғалыстарының экологиялық әсерлерін талқылаңыз. Айнұрдың отбасы демалып жатқан жағалаудың экожүйесіне қандай салдарлар болуы мүмкін?

5. **Қорытынды:**
- Айнұрға мұхит суының қозғалыстары туралы білгеніңізді түсіндіріңіз және бұл білімді нақты өмірде қалай пайдалануға болатынын ойластырыңыз.

Бұл тапсырма оқушылардың нақты өмірлік жағдайларды талдау қабілетін дамытып, табиғи құбылыстардың адам өміріне әсерін түсінуге көмектеседі.

**Тапсырма тақырыбы: Судың ластануының салдары**

**Мәтін:**

Қазақстанның ең ірі өзендерінің бірі — Ертіс өзені. Қазіргі уақытта бұл өзенде су ластануының кейбір мәселелері байқалады. Өзеннің бойында орналасқан қалада бірнеше өндіріс орындары бар, олар өздерінің қалдықтарын өзенге тастайды. Бұл жергілікті халықтың денсаулығына зиян тигізуі мүмкін. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығында қолданылатын тыңайтқыштар мен пестицидтер де өзен суына түседі.

Соңғы зерттеулер көрсеткендей, өзен суындағы ауыр металлдардың деңгейі рұқсат етілген мөлшерден асып кеткен. Бұл жағдай балықтарды, су жануарларын және өзеннің экожүйесін бұзады. Жергілікті тұрғындар бұл суды тұрмыста пайдаланып, кейбіреулері оны ішеді де.

**Диаграмма:**

Диаграммада Ертіс өзеніндегі су сапасының соңғы жылдардағы өзгерістері көрсетілген. Диаграммадан өзендегі ауыр металлдардың мөлшерінің жыл сайын артып келе жатқанын байқауға болады.

**Сұрақтар:**

1. Мәтін мен диаграмманы сараптай отырып, Ертіс өзенінің ластануының негізгі себептерін атаңыз.
2. Судың ластануының жергілікті тұрғындардың денсаулығына және қоршаған ортаға қандай әсері болуы мүмкін?
3. Өзен суын ластанудан қорғау үшін қандай шаралар қолдану қажет деп ойлайсыз?
4. Егер сіз қаланың әкімі болсаңыз, өзеннің экологиялық жағдайын жақсарту үшін қандай үш негізгі қадам жасар едіңіз?
5. Өз ойыңызша, судың сапасын бақылауда ұстау үшін заманауи технологияларды қалай қолдануға болады?

Бұл тапсырма оқушылардың қоршаған ортаны қорғау туралы ойлануына және нақты өмірлік мәселелерді шешу дағдыларын дамытуға бағытталған.

**Тапсырма тақырыбы: Жердегі су ресурстарының маңызы**

**Мәтін:**

Сенің ауылыңда ұзақ уақыт бойы жаңбыр жаумады, және су тапшылығы сезіле бастады. Мұндай жағдайлардан ауыл шаруашылығы, тұрмыстық қажеттіліктер және күнделікті өмірге байланысты қиындықтар туып отыр. Ауылдың басты өзені де кеуіп қалды. Осы жағдай ауыл тұрғындарының су қорын тиімді пайдалану және қорғау қажеттілігін түсіне бастауына себеп болды.

**Диаграмма:**

Ауылдағы су тұтыну үлестері:
- 50% - ауыл шаруашылығы
- 30% - тұрмыстық пайдалану
- 10% - өнеркәсіп
- 10% - басқа қажеттіліктер

**Сұрақтар:**

1. Су тапшылығы жағдайында ауыл тұрғындары қандай шаралар қолдануы мүмкін? Екі нақты ұсыныс келтіріңіз.

2. Диаграммаға қарап, қай салада суды үнемдеу ең үлкен әсер беруі мүмкін екенін анықтаңыз және не себепті екенін түсіндіріңіз.

3. Судың экологиялық және экономикалық тұрғыдан маңызын сипаттаңыз. Судың жетіспеушілігі қандай салдарға алып келуі мүмкін?

4. Егер жаңа технологиялар суды үнемдеуге көмектесетін болса, қандай технологиялық шешімдерді ауылға енгізуді ұсынар едіңіз? Бұл ұсынылып жатқан шешімдердің артықшылықтары қандай?

Осы тапсырма арқылы оқушылар су ресурстарын тиімді пайдаланудың маңыздылығын түсінеді және нақты жағдайларда қолдануға болатын практикалық дағдыларды меңгереді.

### Тапсырма: Гидросфера және оның маңызы

#### Мәтін

Күнделікті өмірімізде судың алатын орны ерекше. Біз суды ішу үшін ғана емес, тамақ дайындау, жуыну және өсімдіктерді суару үшін де пайдаланамыз. Гидросфера - Жердің барлық су ресурстарының жиынтығы. Ол мұхиттардан, теңіздерден, өзендерден, көлдерден және мұздықтардан тұрады. Жер бетіндегі судың 97%-ы тұзды, ал тек 3%-ы ғана тұщы су, оның ішінде 2%-ы мұз түрінде, ал тек 1%-ы ғана өзендер мен көлдерде.

Сендердің мектептеріңдегі жаңа жоба аясында мектеп бақшасында өсірілетін өсімдіктердің су қажеттілігін анықтау керек. Осы мақсатта гидросфера туралы білімдеріңді қолдана отырып, төмендегі тапсырмаларды орындаңдар.

#### Тапсырмалар

1. **Өсімдіктерге арналған судың маңызы:** Сенің ойыңша, өсімдіктің дұрыс өсуі үшін су неге қажет? Өз мысалдарыңды келтіре отырып түсіндір.

2. **Су ресурстарының қолжетімділігі:** Мектеп бақшасына қажетті суды қайдан алуға болады? Судың қолжетімділігін қалай қамтамасыз етуге болады?

3. **Суды үнемдеу:** Өсімдіктерге қажет суды үнемдеу үшін қандай шаралар қолдануға болады? Күнделікті тұрмыста суды үнемдеу жолдары туралы ойлан.

4. **Тәжірибе:** Үйіңде немесе мектепте шағын эксперимент жаса. Бір өсімдікті тұрақты суар, ал екіншісін сирек суар. Екі аптадан кейін өсімдіктердің жағдайын салыстыр. Нәтижелеріңді жазып, суретке түсіріп, талдауыңды жаса.

5. **Диаграмма:** Жердегі су ресурстарының пайыздық үлесін көрсететін диаграмма жаса. Диаграммада тұщы су мен тұзды судың үлесін анық көрсет.

Бұл тапсырмалар сендердің гидросфера туралы түсінігіңді тереңдетіп, судың өмірдегі маңызын түсінуге көмектеседі.

**Тапсырма: Қазақстанның табиғат зоналары**

Жағдай: Сенің отбасың жазғы демалыста Қазақстанда саяхаттауға шешім қабылдады. Сендер Қазақстанның әртүрлі табиғат зоналарын зерттеп, қайда саяхаттағыларың келетінін анықтауларың керек.

Мәтін: Қазақстан аумағы алуан түрлі табиғат зоналарымен ерекшеленеді. Елдің батыс бөлігінде Каспий маңы ойпаты мен құмды шөлдер орналасса, шығысында Алтай таулары созылып жатыр. Қазақстанның оңтүстігінде шөлейттер мен шөлдер басым келеді, ал солтүстігінде орманды дала мен дала зоналары жайғасқан. Бұл зоналарда өсімдіктер мен жануарлардың түрлі түрлері кездеседі.

Мысалы, Каспий маңы ойпатында сазды және құмды шөлдер болса, Жетісу Алатауының етегінде жасыл жайылымдар мен таулы ормандар бар. Балқаш көлі жағалауында жартылай шөлейт аймақтар кездеседі, ал Қарқаралы таулары ормандарымен танымал.

Диаграмма: (Диаграммада Қазақстанның табиғат зоналарының картасы көрсетілген. Әрбір зона әртүрлі түспен белгіленген: шөлдер, шөлейттер, далалар, ормандар және таулар.)

Сұрақтар мен тапсырмалар:

1. Диаграммаға қарап, Қазақстанның қай табиғат зонасы сенің қызығушылығыңды оятатынын анықта. Неге?
2. Саяхат барысында осы табиғат зонасында қандай табиғи құбылыстарды немесе жануарлар әлемін көргің келеді?
3. Егер сендер таулы аймаққа баруды шешсеңдер, ол жерде қандай дайындық шараларын қабылдау керек?
4. Әр табиғат зонасының ерекшеліктерін ескере отырып, отбасыңмен бірге сапар жоспарын жаса. Осы жоспарда әр зонадағы қауіпсіздік шараларын да қамты.

Бұл тапсырмалар сенің Қазақстанның бай табиғаты туралы түсінігіңді кеңейтіп, табиғат зоналарының ерекшеліктерін, олардың әртүрлілігін және оларды қорғау қажеттілігін түсінуге көмектеседі.

**Тапсырма: Қазақстанның климаттық ерекшеліктері**

**Мәтін:**

Қазақстан - үлкен аумақты алып жатқан мемлекет, оның климаты әр түрлі аймақтарда ерекшеленеді. Қазақстанның солтүстігі мен оңтүстігі арасындағы климаттық айырмашылықты түсіну үшін төмендегі деректерді қарастырайық.

Аружан мен Әли жазғы демалысын Қазақстанның әр түрлі аймақтарында өткізуді жоспарлап отыр. Олар алдымен Солтүстік Қазақстанда орналасқан Петропавл қаласына, содан кейін Оңтүстік Қазақстандағы Шымкент қаласына барады. Олар осы қалаларда ауа райының қандай болатынын білу үшін интернеттен мәліметтер жинады.

**Деректер:**
- Петропавлдың орташа жазғы температурасы: 20°C
- Шымкенттің орташа жазғы температурасы: 30°C
- Петропавлда жаз айларындағы ылғалдылық деңгейі жоғары және жиі жаңбыр жауады.
- Шымкентте жазда ауа құрғақ және сирек жаңбыр жауады.

**Сұрақтар:**

1. Аружан мен Әлиге Петропавл мен Шымкентке сапар шегуге қандай киімдер мен жабдықтарды ұсынар едіңіз? Әр қала үшін жеке-жеке түсіндіріңіз.

2. Сіз Аружан мен Әлиге демалыс барысында қандай іс-шаралармен айналысуды ұсынасыз? Әр қаладағы ауа райын ескеріп, мысалдар келтіріңіз.

3. Петропавл мен Шымкенттегі климаттық айырмашылықтарды ескере отырып, әр қаладағы тұрғындардың тұрмысында қандай өзгерістер болуы мүмкін деп ойлайсыз?

4. Егер сізге Қазақстанның оңтүстік және солтүстік аймақтарында ауыл шаруашылығын дамыту тапсырылса, климаттық ерекшеліктерді ескеріп, қандай дақылдарды өсіруді ұсынар едіңіз? Неліктен?